Słownik pojęć ADHD
74 haseł w 9 kategoriach — definicje kluczowych pojęć z dziedziny ADHD.
Kategorie
Podstawy
ADD (typ nieuwagowy)kluczowe
ADD to potoczne określenie prezentacji ADHD z przewagą nieuwagi — bez widocznej nadpobudliwości ruchowej. Osoba z ADD często sprawia wrażenie spokojnej i rozmarzlonej, co sprawia, że trudności z koncentracją bywają bagatelizowane lub mylone z lenistwem.
ADHDkluczowe
ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) to zaburzenie neurorozwojowe charakteryzujące się trudnościami z utrzymaniem uwagi, nadmierną impulsywnością i/lub nadpobudliwością ruchową — wynikające z odmienności w budowie i funkcjonowaniu mózgu, a nie z braku woli czy złego wychowania.
AuDHDkluczowe
AuDHD to nieformalne określenie współwystępowania autyzmu (ASD) i ADHD u tej samej osoby. Oba zaburzenia neurorozwojowe często idą ze sobą w parze — szacuje się, że 50–70% osób z autyzmem spełnia też kryteria ADHD, a 20–50% osób z ADHD ma cechy autystyczne.
DSM-5
DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, wydanie piąte) to system klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (APA) z 2013 roku — główne narzędzie diagnostyczne ADHD stosowane przez psychiatrów w Polsce i na świecie, definiujące kryteria, podtypy i progi objawów dla wszystkich grup wiekowych.
Epidemiologia ADHD
Epidemiologia ADHD opisuje częstość i rozkład tego zaburzenia w populacji — globalnie dotyczy ono około 5–7% dzieci i 2,5–4% dorosłych, występuje we wszystkich kulturach i krajach, a Polska należy do krajów z najniższą rozpoznawalnością w Europie.
ICD-11
ICD-11 (International Classification of Diseases, 11. wydanie) to system klasyfikacji chorób WHO obowiązujący od 2022 roku — klasyfikuje ADHD jako zaburzenie neurorozwojowe (kod 6A05), z kryteriami zbliżonymi do DSM-5 i bez restrykcyjnego terminu zespołu hiperkinetycznego z ICD-10.
Mity o ADHD
Mity o ADHD to zbiór powszechnych, lecz nieprawdziwych przekonań o tym zaburzeniu — jak twierdzenia, że ADHD nie istnieje, że to lenistwo albo że dzieci z tego wyrastają. Są obalone przez dziesiątki tysięcy badań naukowych i stanowią realną przeszkodę w diagnozie i leczeniu.
Neuroróżnorodnośćkluczowe
Neuroróżnorodność (ang. neurodiversity) to koncepcja uznająca, że ludzkie mózgi naturalnie różnią się pod względem funkcjonowania i przetwarzania informacji — różnice te są częścią biologicznej zmienności gatunku, nie wyłącznie patologiami wymagającymi naprawy.
Neurobiologia
Dopaminakluczowe
Neuroprzekaźnik pełniący kluczową rolę w regulacji uwagi, motywacji i układu nagrody. W ADHD obserwuje się niedobór lub zaburzone przekazywanie dopaminy w korze przedczołowej, co utrudnia filtrowanie bodźców, inicjowanie działań i utrzymanie skupienia.
Funkcje wykonawczekluczowe
Zestaw wyższych procesów poznawczych koordynowanych przez korę przedczołową, umożliwiających celowe, planowe i elastyczne działanie. Obejmują m.in. planowanie, kontrolę impulsów, pamięć roboczą, przełączanie uwagi i regulację emocji — obszary najsilniej zaburzone w ADHD.
Hamowanie impulsów
Zdolność do powstrzymania automatycznych, nieadekwatnych reakcji behawioralnych i emocjonalnych na rzecz przemyślanego działania. W ADHD deficyt hamowania impulsów jest jednym z podstawowych objawów i bezpośrednio wynika z osłabionej regulacji kory przedczołowej nad reakcjami podkorowymi.
Kora przedczołowakluczowe
Obszar mózgu zlokalizowany w płacie czołowym, pełniący rolę centrum dowodzenia dla planowania, kontroli impulsów, pamięci roboczej i regulacji emocji. W ADHD kora przedczołowa wykazuje zmniejszoną aktywność i objętość, co przekłada się na trudności z funkcjami wykonawczymi.
Neuroplastyczność
Zdolność mózgu do zmiany swojej struktury i funkcji w odpowiedzi na doświadczenia, uczenie się i terapię. W kontekście ADHD neuroplastyczność stanowi biologiczną podstawę skuteczności interwencji terapeutycznych — choć różnice neurologiczne są trwałe, mózg może wykształcać nowe połączenia i strategie kompensacyjne przez całe życie.
Noradrenalina
Neuroprzekaźnik produkowany głównie w miejscu sinawym (locus coeruleus), odpowiedzialny za regulację uwagi, gotowości do działania i filtrowania bodźców. Jego niedobór w ADHD objawia się podwyższoną impulsywnością, trudnościami z koncentracją i zaburzeniami regulacji pobudzenia.
Pamięć roboczakluczowe
Krótkoterminowy system przechowywania i przetwarzania informacji w czasie rzeczywistym, niezbędny do rozumowania, uczenia się i realizacji zadań. W ADHD pamięć robocza jest jednym z najsilniej zaburzonych komponentów funkcji wykonawczych, co przekłada się na trudności z organizacją i zarządzaniem czasem.
Układ nagrody
Sieć struktur mózgowych — obejmująca jądro półleżące, brzuszne pole nakrywkowe i korę przedczołową — odpowiedzialna za przetwarzanie nagrody, motywację i uczenie się przez wzmocnienie. W ADHD dysregulacja układu nagrody powoduje obniżoną wrażliwość na odroczone gratyfikacje i potrzebę silnej stymulacji do podjęcia działania.
Objawy
Dysregulacja emocjikluczowe
Trudność z modulowaniem intensywności, czasu trwania i ekspresji emocji. Dotyczy ok. 70% dorosłych z ADHD i jest przez wielu badaczy uznawana za centralny objaw zaburzenia — mimo że nie figuruje w kryteriach diagnostycznych DSM-5.
Gonitwa myśli
Niekontrolowany, szybki przepływ myśli, idei i skojarzeń, często uniemożliwiający koncentrację i zasypianie. Częsty objaw ADHD, szczególnie nasilony wieczorami i w momentach spoczynku.
Hiperfokuskluczowe
Stan intensywnego, niemal nieprzerwalnego skupienia na jednej czynności lub temacie, charakterystyczny dla osób z ADHD. Wynika z tej samej neurobiologicznej dysregulacji dopaminy co trudności z uwagą — tylko skierowanej w przeciwną stronę.
Impulsywnośćkluczowe
Jedna z trzech głównych domen objawów ADHD — tendencja do działania bez uprzedniego przemyślenia konsekwencji. U dorosłych przejawia się przede wszystkim w zachowaniach społecznych, finansowych i emocjonalnych.
Maskowaniekluczowe
Świadome lub nieświadome ukrywanie i kompensowanie objawów ADHD, by wyglądać neurotypowo. Bardziej powszechne u kobiet, prowadzi do późnej diagnozy, wyczerpania emocjonalnego i zatarcia własnej tożsamości.
Nadpobudliwośćkluczowe
Jedna z trzech głównych domen objawów ADHD — nadmierna aktywność ruchowa i psychiczna. U dzieci objawia się bieganiem i wierceniem, u dorosłych przekształca się w wewnętrzny niepokój i niemożność zatrzymania się.
Nadwrażliwość sensorycznakluczowe
Reakcja na bodźce zmysłowe szybsza, silniejsza i dłużej trwająca niż u większości ludzi. Dotyka szacunkowo 40–60% osób z ADHD i wynika z tej samej dysfunkcji dopaminergicznej, która odpowiada za trudności z filtrowaniem bodźców.
Nieuwagakluczowe
Pierwsza z trzech domen objawów ADHD — trudność z utrzymaniem skupienia na zadaniach wymagających wysiłku umysłowego bez natychmiastowej nagrody. U dorosłych objawia się przede wszystkim dezorganizacją, zapominalskością i trudnościami z kończeniem zadań.
Prokrastynacjakluczowe
W kontekście ADHD — neurologicznie uwarunkowana trudność z inicjowaniem zadań, wynikająca z deficytu dopaminy w układzie nagrody. Różni się od zwykłego odkładania na później: osoba chce zacząć, ale mózg nie generuje wystarczającego impulsu do działania.
Przebodźcowanie
Stan przeciążenia układu nerwowego nadmiarem bodźców zmysłowych. Osoby z ADHD są szczególnie podatne na przebodźcowanie ze względu na trudności z filtrowaniem bodźców, wynikające z dysfunkcji dopaminergicznej.
Emocje
Burnout ADHDkluczowe
Burnout ADHD to stan głębokiego wyczerpania emocjonalnego, poznawczego i fizycznego, będący wynikiem długotrwałego wysiłku maskowania objawów ADHD i kompensowania deficytów wykonawczych. W odróżnieniu od klasycznego wypalenia zawodowego dotyczy wszystkich obszarów życia i bywa poprzedzany latami nierozpoznanego zaburzenia.
Nadwrażliwość emocjonalna
Nadwrażliwość emocjonalna w kontekście ADHD to intensywniejsze i szybsze niż typowe odczuwanie emocji, wynikające z dysregulacji emocjonalnej charakterystycznej dla tego zaburzenia. Obejmuje zarówno silniejszą reakcję na negatywne bodźce (krytykę, odrzucenie), jak i na pozytywne (pochwałę, radość).
RSD (Rejection Sensitive Dysphoria)kluczowe
RSD to intensywna, nagła reakcja emocjonalna — dysforyczna lub gniewna — wywoływana przez rzeczywiste lub subiektywnie odczuwane odrzucenie, krytykę albo poczucie porażki. Dotyczy nieproporcjonalnie dużej części dorosłych z ADHD i wynika z dysregulacji emocjonalnej charakterystycznej dla tego zaburzenia.
WWO / Wysoka Wrażliwość
WWO (Wysoko Wrażliwa Osoba, ang. HSP — Highly Sensitive Person) to cecha temperamentu, nie zaburzenie kliniczne, opisana przez Elaine Aron w 1996 r. Dotyczy ok. 15–20% populacji i polega na głębszym przetwarzaniu bodźców, większej reaktywności emocjonalnej i wyczuwaniu subtelności niedostępnych dla innych.
Wybuchy emocjonalne
Wybuchy emocjonalne w ADHD to gwałtowne, nieproporcjonalne do bodźca reakcje gniewu lub rozpaczy, wynikające z osłabionej zdolności kory przedczołowej do hamowania impulsów emocjonalnych. Pojawiają się szybko, trudno je przerwać, a po ustąpieniu często towarzyszą im żal i poczucie winy.
Diagnoza
Diagnoza NFZ
Bezpłatna ścieżka diagnostyczna ADHD finansowana przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Wymaga skierowania od lekarza POZ do poradni zdrowia psychicznego i wiąże się z długim czasem oczekiwania — średnio około 362 dni (blisko roku).
Diagnoza prywatna
Płatna ścieżka diagnostyczna ADHD realizowana poza systemem NFZ, umożliwiająca znacznie krótszy czas oczekiwania — od kilku dni do kilku tygodni. Całkowity koszt procesu wynosi zazwyczaj od 1000 do 3000 zł i obejmuje 2–4 wizyty.
Diagnoza u dorosłychkluczowe
Rozpoznanie ADHD u osób powyżej 18. roku życia, wymagające wykazania objawów obecnych przed 12. rokiem życia i utrzymujących się w co najmniej dwóch środowiskach. Diagnoza u dorosłych jest trudniejsza niż u dzieci — wymaga rekonstrukcji historii objawów i wykluczenia licznych zaburzeń współwystępujących.
Diagnoza u kobietkluczowe
Rozpoznanie ADHD u kobiet jest szczególnie trudne diagnostycznie ze względu na odmienny obraz kliniczny — z przewagą objawów nieuważności i zinternalizowanych — oraz powszechne maskowanie objawów. Kobiety diagnozowane są z ADHD średnio 5 lat później niż mężczyźni.
Pierwsza wizyta psychiatryczna
Inicjalna konsultacja u psychiatry, podczas której zbierany jest szczegółowy wywiad kliniczny dotyczący objawów, historii życia i funkcjonowania pacjenta. W kontekście diagnozy ADHD pierwsza wizyta trwa zazwyczaj 60–90 minut i jest punktem wyjścia do dalszych badań diagnostycznych.
Psychiatra
Lekarz medycyny ze specjalizacją z psychiatrii, uprawniony do rozpoznawania zaburzeń psychicznych i wypisywania recept. W kontekście ADHD psychiatra jest jedynym specjalistą mogącym postawić diagnozę medyczną (z kodem ICD-11) i włączyć farmakoterapię.
Psycholog
Specjalista z wykształceniem psychologicznym, przeprowadzający testy diagnostyczne i wydający opinie psychologiczne. W procesie diagnozy ADHD psycholog kliniczny wykonuje standaryzowane testy (DIVA-5, CAARS, Conners), ale diagnozę medyczną z kodem ICD-11 stawia wyłącznie psychiatra.
Testy diagnostyczne (DIVA, Conners)kluczowe
Standaryzowane narzędzia psychologiczne stosowane w diagnostyce ADHD, obejmujące wywiady strukturyzowane i kwestionariusze samooceny. Złotym standardem dla dorosłych jest DIVA-5, natomiast Conners 3 jest podstawowym narzędziem diagnostycznym dla dzieci i młodzieży.
Leczenie
Atomoksetyna (Strattera)kluczowe
Atomoksetyna to niestymulujący lek stosowany w ADHD jako terapia drugiego rzutu. Selektywnie blokuje wychwyt zwrotny noradrenaliny i nie ma potencjału uzależniającego. Pełny efekt terapeutyczny pojawia się po 4–6 tygodniach stosowania.
CBT (Terapia Poznawczo-Behawioralna)kluczowe
CBT (Terapia Poznawczo-Behawioralna) to najlepiej przebadana niefarmakologiczna metoda leczenia ADHD u dorosłych. Skupia się na konkretnych deficytach wykonawczych: zarządzaniu czasem, prokrastynacji, organizacji i regulacji emocji.
Coaching ADHD
Coaching ADHD to praktyczna forma wsparcia skupiona na działaniu tu i teraz — budowaniu strategii organizacji, zarządzania czasem i ograniczania prokrastynacji. Nie jest terapią i nie leczy zaburzenia, lecz uzupełnia leczenie o konkretne narzędzia funkcjonowania.
Metylofenidatkluczowe
Metylofenidat to lek stymulujący pierwszego wyboru w farmakoterapii ADHD. Blokuje wychwyt zwrotny dopaminy i noradrenaliny, poprawiając koncentrację i kontrolę impulsów. Dostępny w Polsce pod nazwami Concerta i Medikinet.
Mindfulness
Mindfulness (uważność) to praktyka świadomego kierowania uwagi na chwilę obecną bez oceniania. W leczeniu ADHD stosowana jako uzupełnienie terapii — 8-tygodniowe programy MBCT mogą poprawiać koncentrację i regulację emocji, choć siła dowodów naukowych jest niska.
Neurofeedbackkluczowe
Neurofeedback (EEG Biofeedback) to metoda treningu mózgu polegająca na monitorowaniu fal mózgowych w czasie rzeczywistym i uczeniu ich samoregulacji. W leczeniu ADHD stosowana jako uzupełnienie terapii, choć siła dowodów naukowych pozostaje niska.
Niestymulanty
Niestymulanty to leki stosowane w ADHD, które nie należą do grupy psychostymulantów. Zalicza się do nich atomoksetynę (Strattera) i guanfacynę (Intuniv). Stosowane są głównie jako alternatywa, gdy stymulanty są nieskuteczne lub źle tolerowane.
Recepta RPW
Specjalny rodzaj recepty wymagany dla leków zawierających substancje psychotropowe, w tym metylofenidat (Medikinet, Concerta) i lisdeksamfetaminę (Elvanse). Od 1 listopada 2023 roku recepty RPW wystawiane są wyłącznie elektronicznie i są ważne przez 30 dni od daty wystawienia.
Refundacja NFZ
Refundacja NFZ na leki stosowane w ADHD obejmuje wyłącznie dzieci i młodzież do 18. roku życia. Od 1 września 2023 roku metylofenidat i atomoksetyna są bezpłatne dla uprawnionych pacjentów. Dorośli z ADHD nie są objęci żadną refundacją.
Stymulantykluczowe
Stymulanty to grupa leków psychoaktywnych zwiększających stężenie dopaminy i noradrenaliny w mózgu. W leczeniu ADHD są najskuteczniejszą grupą farmakologiczną — zaliczają się do nich metylofenidat i lisdeksamfetamina (Elvanse).
Wakacje od leków
Wakacje od leków (drug holiday) to planowane przerwy w przyjmowaniu leków na ADHD, najczęściej w weekendy lub podczas wakacji szkolnych. Stosowane są w celu zmniejszenia działań niepożądanych i oceny aktualnej potrzeby farmakoterapii, zawsze pod nadzorem psychiatry.
Współwystępowanie
Autyzm / ASDkluczowe
Zaburzenie neurorozwojowe wpływające na komunikację społeczną, elastyczność zachowania i przetwarzanie sensoryczne. U 30–80% osób z ASD współwystępuje ADHD — kombinację tę określa się terminem AuDHD.
BPD / Borderline
Zaburzenie osobowości borderline (BPD) cechuje się głęboką niestabilnością tożsamości, nastroju i relacji, intensywnym lękiem przed porzuceniem oraz zachowaniami autodestrukcyjnymi. Współwystępuje z ADHD u 18–34% dorosłych pacjentów i jest jednym z najczęstszych błędnie stawianych rozpoznań alternatywnych dla ADHD.
ChAD (Choroba Afektywna Dwubiegunowa)
ChAD to zaburzenie afektywne charakteryzujące się epizodami manii lub hipomanii przeplatanymi epizodami depresji, z możliwymi okresami pełnej remisji między nimi. Współwystępuje z ADHD u około 20% dorosłych pacjentów i bywa z nim mylone ze względu na impulsywność i wahania nastroju — kluczową różnicą jest epizodyczny, a nie chroniczny przebieg ChAD.
Depresjakluczowe
Zaburzenie nastroju charakteryzujące się persistentnym obniżeniem nastroju, anhedonią i spadkiem energii. U osób z ADHD ryzyko depresji jest 3-krotnie wyższe niż w populacji ogólnej — może być zarówno niezależna, jak i wtórna wobec konsekwencji ADHD.
DSPS (Opóźniona Faza Snu)
DSPS (Delayed Sleep Phase Syndrome) to zaburzenie rytmu dobowego polegające na biologicznym opóźnieniu fazy snu o 2 lub więcej godzin względem społecznie przyjętych norm, co utrudnia zasypianie wieczorem i wstawanie rano. Szacuje się, że dotyczy nawet 75% osób z ADHD ze względu na opóźnione wydzielanie melatoniny będące neurobiologiczną cechą mózgu z ADHD.
Dysleksja
Specyficzne zaburzenie uczenia się o podłożu neurologicznym, powodujące trudności z dekodowaniem pisma, ortografią i płynnym czytaniem przy prawidłowej inteligencji. U 25–40% osób z ADHD współwystępuje dysleksja — oba zaburzenia mają wspólne podłoże genetyczne.
Dyspraksja
Dyspraksja (DCD — Developmental Coordination Disorder) to zaburzenie neurorozwojowe polegające na trudnościach z planowaniem i wykonywaniem skoordynowanych ruchów, przy prawidłowej sile mięśni i inteligencji. Współwystępuje u około 50% osób z ADHD, nasilając problemy z organizacją i funkcjami wykonawczymi.
Dystymia
Dystymia (PDD — Persistent Depressive Disorder) to przewlekłe obniżenie nastroju trwające minimum 2 lata, łagodniejsze niż depresja epizodyczna, lecz wbudowane w codzienne funkcjonowanie. U dorosłych z ADHD współwystępuje w 19–37% przypadków i bywa mylona z dysregulacją emocjonalną charakterystyczną dla ADHD.
Fobia społeczna
Fobia społeczna (zaburzenie lękowe społeczne) to intensywny, przewlekły lęk przed sytuacjami społecznymi, w których osoba obawia się oceny, krytyki lub ośmieszenia. Jest najczęstszym zaburzeniem lękowym współwystępującym z ADHD — dotyczy około 29% dorosłych z ADHD — i może być nasilana przez wieloletnie doświadczenia niepowodzeń i wrażliwość na odrzucenie (RSD).
OCD
Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) charakteryzuje się nawracającymi, niechcianymi myślami (obsesjami) i powtarzalnymi zachowaniami (kompulsjami) wykonywanymi w celu redukcji lęku. Współwystępuje z ADHD u ok. 8–20% dorosłych pacjentów.
Zaburzenia lękowekluczowe
Grupa zaburzeń psychicznych charakteryzujących się nadmiernym, trudnym do kontroli lękiem. U 25–50% osób z ADHD współwystępuje co najmniej jedno zaburzenie lękowe — może być pierwotne lub wtórne wobec konsekwencji ADHD.
Zaburzenia odżywiania
Zaburzenia odżywiania to grupa chorób psychicznych — m.in. anoreksja, bulimia i kompulsywne objadanie się (binge eating) — zaburzających zachowania żywieniowe i stosunek do jedzenia. U osób z ADHD ryzyko ich wystąpienia jest wyższe ze względu na impulsywność, trudności z regulacją emocji i słabszą kontrolę hamowania, szczególnie w kontekście objadania się.
Styl życia
Aplikacje dla ADHD
Cyfrowe narzędzia wspomagające organizację, zarządzanie zadaniami i koncentrację, które mogą kompensować deficyty funkcji wykonawczych w ADHD. Najpopularniejsze to Todoist, Trello, Notion i Focusmate — każde pełni rolę zewnętrznego systemu pamięci i struktury.
Dieta a ADHD
Sposób odżywiania nie jest przyczyną ADHD, ale może istotnie wpływać na nasilenie objawów. Dieta bogata w białko, warzywa i zdrowe tłuszcze wspiera działanie układu dopaminergicznego, natomiast żywność wysoko przetworzona i wahania glikemii mogą zaburzać koncentrację.
Organizacja czasukluczowe
Zdolność do planowania, priorytetyzowania i realizowania zadań w określonych ramach czasowych. W ADHD jest fundamentalnie utrudniona przez time blindness — zaburzoną subiektywną percepcję czasu opisaną przez Russella Barkleya — i wymaga zastosowania zewnętrznych systemów wspomagających.
Sen i ADHDkluczowe
Od 60 do 80% dorosłych z ADHD doświadcza klinicznie istotnych zaburzeń snu — najczęściej Zespołu Opóźnionej Fazy Snu (DSPS). Zależność jest dwukierunkowa: ADHD powoduje zaburzenia snu, a niedobór snu nasila objawy ADHD.
Sport i ADHD
Regularna aktywność fizyczna podnosi poziom dopaminy i noradrenaliny — tych samych neuroprzekaźników, które zwiększają leki stymulujące. Już 20–30 minut aerobiku poprawia koncentrację na 1–3 godziny i wspiera neuroplastyczność mózgu poprzez wzrost BDNF.
Suplementy (Omega-3, Magnez)
Wśród suplementów stosowanych przy ADHD najsilniejsze dowody naukowe mają kwasy omega-3 (EPA/DHA) — meta-analiza Cochrane 2023 potwierdza poprawę objawów przy dawce 1–2 g dziennie. Magnez i cynk wykazują działanie wspomagające, zwłaszcza u osób z potwierdzonymi niedoborami.
Zarządzanie czasem
Świadome planowanie i kontrolowanie czasu poświęcanego na poszczególne czynności w celu zwiększenia efektywności. Przy ADHD zarządzanie czasem jest szczególnie trudne z powodu time blindness i tendencji do prokrastynacji — wymaga zewnętrznych narzędzi zamiast polegania na pamięci i motywacji.
Prawa
IPETkluczowe
Indywidualny Program Edukacyjno-Terapeutyczny — dokument tworzony przez szkołę dla ucznia z orzeczeniem o kształceniu specjalnym. Określa cele edukacyjne, formy wsparcia i zasady oceniania dostosowane do potrzeb ucznia.
Orzeczenie o niepełnosprawnościkluczowe
Oficjalny dokument wydawany przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności (PZON), potwierdzający niepełnosprawność i określający jej stopień. Otwiera dostęp do świadczeń ZUS, dofinansowań PFRON oraz uprawnień pracowniczych.
PFRON
Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych — instytucja finansująca rehabilitację zawodową i społeczną osób z niepełnosprawnością. Oferuje dofinansowania do wynagrodzenia dla pracodawców oraz wsparcie dla osób niepełnosprawnych w ramach programu Aktywny Samorząd.
Prawa pracownika z ADHD
Pracownik z orzeczeniem o niepełnosprawności z tytułu ADHD ma prawo do skróconego czasu pracy, dodatkowego urlopu i dostosowania stanowiska. Pracodawca nie może dyskryminować pracownika z powodu diagnozy, a pracownik nie ma obowiązku jej ujawniania.
ZUS / Renta
Zakład Ubezpieczeń Społecznych może przyznać rentę z tytułu niezdolności do pracy lub rentę socjalną osobom, których stan zdrowia — w tym nasilone ADHD — uniemożliwia wykonywanie pracy zarobkowej. Podstawą jest orzeczenie lekarza orzecznika ZUS.
Indeks A–Z
A
- ADD (typ nieuwagowy)—ADD to potoczne określenie prezentacji ADHD z przewagą nieuwagi — bez widocznej …
- ADHD—ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) to zaburzenie neurorozwojowe cha…
- Aplikacje dla ADHD—Cyfrowe narzędzia wspomagające organizację, zarządzanie zadaniami i koncentrację…
- Atomoksetyna (Strattera)—Atomoksetyna to niestymulujący lek stosowany w ADHD jako terapia drugiego rzutu.…
- AuDHD—AuDHD to nieformalne określenie współwystępowania autyzmu (ASD) i ADHD u tej sam…
- Autyzm / ASD—Zaburzenie neurorozwojowe wpływające na komunikację społeczną, elastyczność zach…
B
C
- CBT (Terapia Poznawczo-Behawioralna)—CBT (Terapia Poznawczo-Behawioralna) to najlepiej przebadana niefarmakologiczna …
- ChAD (Choroba Afektywna Dwubiegunowa)—ChAD to zaburzenie afektywne charakteryzujące się epizodami manii lub hipomanii …
- Coaching ADHD—Coaching ADHD to praktyczna forma wsparcia skupiona na działaniu tu i teraz — bu…
D
- Depresja—Zaburzenie nastroju charakteryzujące się persistentnym obniżeniem nastroju, anhe…
- Diagnoza NFZ—Bezpłatna ścieżka diagnostyczna ADHD finansowana przez Narodowy Fundusz Zdrowia.…
- Diagnoza prywatna—Płatna ścieżka diagnostyczna ADHD realizowana poza systemem NFZ, umożliwiająca z…
- Diagnoza u dorosłych—Rozpoznanie ADHD u osób powyżej 18. roku życia, wymagające wykazania objawów obe…
- Diagnoza u kobiet—Rozpoznanie ADHD u kobiet jest szczególnie trudne diagnostycznie ze względu na o…
- Dieta a ADHD—Sposób odżywiania nie jest przyczyną ADHD, ale może istotnie wpływać na nasileni…
- Dopamina—Neuroprzekaźnik pełniący kluczową rolę w regulacji uwagi, motywacji i układu nag…
- DSM-5—DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, wydanie piąte) to …
- DSPS (Opóźniona Faza Snu)—DSPS (Delayed Sleep Phase Syndrome) to zaburzenie rytmu dobowego polegające na b…
- Dysleksja—Specyficzne zaburzenie uczenia się o podłożu neurologicznym, powodujące trudnośc…
- Dyspraksja—Dyspraksja (DCD — Developmental Coordination Disorder) to zaburzenie neurorozwoj…
- Dysregulacja emocji—Trudność z modulowaniem intensywności, czasu trwania i ekspresji emocji. Dotyczy…
- Dystymia—Dystymia (PDD — Persistent Depressive Disorder) to przewlekłe obniżenie nastroju…
E
F
H
I
K
M
- Maskowanie—Świadome lub nieświadome ukrywanie i kompensowanie objawów ADHD, by wyglądać neu…
- Metylofenidat—Metylofenidat to lek stymulujący pierwszego wyboru w farmakoterapii ADHD. Blokuj…
- Mindfulness—Mindfulness (uważność) to praktyka świadomego kierowania uwagi na chwilę obecną …
- Mity o ADHD—Mity o ADHD to zbiór powszechnych, lecz nieprawdziwych przekonań o tym zaburzeni…
N
- Nadpobudliwość—Jedna z trzech głównych domen objawów ADHD — nadmierna aktywność ruchowa i psych…
- Nadwrażliwość emocjonalna—Nadwrażliwość emocjonalna w kontekście ADHD to intensywniejsze i szybsze niż typ…
- Nadwrażliwość sensoryczna—Reakcja na bodźce zmysłowe szybsza, silniejsza i dłużej trwająca niż u większośc…
- Neurofeedback—Neurofeedback (EEG Biofeedback) to metoda treningu mózgu polegająca na monitorow…
- Neuroplastyczność—Zdolność mózgu do zmiany swojej struktury i funkcji w odpowiedzi na doświadczeni…
- Neuroróżnorodność—Neuroróżnorodność (ang. neurodiversity) to koncepcja uznająca, że ludzkie mózgi …
- Niestymulanty—Niestymulanty to leki stosowane w ADHD, które nie należą do grupy psychostymulan…
- Nieuwaga—Pierwsza z trzech domen objawów ADHD — trudność z utrzymaniem skupienia na zadan…
- Noradrenalina—Neuroprzekaźnik produkowany głównie w miejscu sinawym (locus coeruleus), odpowie…
O
P
- Pamięć robocza—Krótkoterminowy system przechowywania i przetwarzania informacji w czasie rzeczy…
- PFRON—Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych — instytucja finansująca …
- Pierwsza wizyta psychiatryczna—Inicjalna konsultacja u psychiatry, podczas której zbierany jest szczegółowy wyw…
- Prawa pracownika z ADHD—Pracownik z orzeczeniem o niepełnosprawności z tytułu ADHD ma prawo do skróconeg…
- Prokrastynacja—W kontekście ADHD — neurologicznie uwarunkowana trudność z inicjowaniem zadań, w…
- Przebodźcowanie—Stan przeciążenia układu nerwowego nadmiarem bodźców zmysłowych. Osoby z ADHD są…
- Psychiatra—Lekarz medycyny ze specjalizacją z psychiatrii, uprawniony do rozpoznawania zabu…
- Psycholog—Specjalista z wykształceniem psychologicznym, przeprowadzający testy diagnostycz…
R
- Recepta RPW—Specjalny rodzaj recepty wymagany dla leków zawierających substancje psychotropo…
- Refundacja NFZ—Refundacja NFZ na leki stosowane w ADHD obejmuje wyłącznie dzieci i młodzież do …
- RSD (Rejection Sensitive Dysphoria)—RSD to intensywna, nagła reakcja emocjonalna — dysforyczna lub gniewna — wywoływ…
S
- Sen i ADHD—Od 60 do 80% dorosłych z ADHD doświadcza klinicznie istotnych zaburzeń snu — naj…
- Sport i ADHD—Regularna aktywność fizyczna podnosi poziom dopaminy i noradrenaliny — tych samy…
- Stymulanty—Stymulanty to grupa leków psychoaktywnych zwiększających stężenie dopaminy i nor…
- Suplementy (Omega-3, Magnez)—Wśród suplementów stosowanych przy ADHD najsilniejsze dowody naukowe mają kwasy …
W
- Wakacje od leków—Wakacje od leków (drug holiday) to planowane przerwy w przyjmowaniu leków na ADH…
- WWO / Wysoka Wrażliwość—WWO (Wysoko Wrażliwa Osoba, ang. HSP — Highly Sensitive Person) to cecha tempera…
- Wybuchy emocjonalne—Wybuchy emocjonalne w ADHD to gwałtowne, nieproporcjonalne do bodźca reakcje gni…
Z
- Zaburzenia lękowe—Grupa zaburzeń psychicznych charakteryzujących się nadmiernym, trudnym do kontro…
- Zaburzenia odżywiania—Zaburzenia odżywiania to grupa chorób psychicznych — m.in. anoreksja, bulimia i …
- Zarządzanie czasem—Świadome planowanie i kontrolowanie czasu poświęcanego na poszczególne czynności…
- ZUS / Renta—Zakład Ubezpieczeń Społecznych może przyznać rentę z tytułu niezdolności do prac…